Przedszkole Miejskie Specjalne nr 1
w Łodzi

Integracja sensoryczna jest złożonym procesem, w którym uczestniczą różne systemy sensoryczne. Wszyscy znają podstawowe zmysły: dotyk, węch, wzrok, słuch, smak,  a także układ trzewny. Dwa pozostałe, wciąż jeszcze niezbyt znane, są kluczowe z punktu widzenia teorii Integracji Sensorycznej. To przedsionek i propriocepcja.

Układ przedsionkowy jest odpowiedzialny za prawidłowe funkcjonowanie zmysłu równowagi. Odgrywa istotną rolę przy kontrolowaniu głowy i utrzymaniu ciała we właściwym położeniu. Wyczuwa kierunek ruchu i siłę ciężkości, pozwala również dostosować pozycję ciała w taki sposób, abyśmy nie upadli. Wspiera nas w utrzymywaniu równowagi,  wykonywaniu płynnych ruchów i aktywności.

Układ proprioceptywny (czucie głębokie) kształtuje się już od 5 tyg. życia płodowego, a płód wykonuje pierwsze ruchy około 6 tygodnia. Procesy te działają intensywniej po urodzeniu i w pierwszych latach życia, kiedy dziecko porusza się i poznaje świat przez zmysły. Bez prawidłowego funkcjonowania tego układu niemalże niemożliwe jest osiąganie przez nie kolejnych etapów rozwojowych, czy nauka takich umiejętności, jak: chodzenie po schodach, skakanie na skakance czy jazda na rowerze.

Receptory tego systemu, zlokalizowane są w mięśniach, ścięgnach i stawach, a ich funkcja  to przekazywanie informacji do rdzenia kręgowego, móżdżku oraz kory somatosensorycznej. Odpowiada za koordynację, płynność ruchu, stabilizację posturalną i odpowiednią siłę nacisku (np. na aktualnie używany przedmiot, podczas rysowania, pisania, przytulania).

Integracja bodźców proprioceptywnych z informacjami wzrokowymi i przedsionkowymi umożliwia precyzyjne planowanie oraz kontrolę ruchu, zarówno w warunkach statycznych, jak i dynamicznych, bez konieczności ciągłej kontroli wzrokowej.

Oprócz wyżej opisanych funkcji, ten najmniej znany zmysł jest także jednym z najistotniejszych elementów samoregulacji i zarządzania emocjami.

W sytuacji, gdy doświadczamy stresu, lęku czy złości, nasze ciało w sposób automatyczny „usztywnia się”, mięśnie się  napinają, a oddech znacząco przyspiesza. Zmysł propriocepcji zachowuje się w tym momencie, jak „informacyjna droga ekspresowa o dwóch kierunkach”: z jednej strony mózg wysyła sygnały do ciała i jednocześnie „prześwietla, skanuje” napięcie z mięśni i stawów, aby ocenić, czy i na ile jesteśmy bezpieczni. Regulacja emocji przy udziale propriocepcji odbywa się w następujący sposób:

-Obniżenie poziomu stresu (układ przywspółczulny), rozładowanie napięcia emocjonalnego: silny, równomierny nacisk na receptory czucia głębokiego  zlokalizowane w mięśniach, stawach, ścięgnach i więzadłach wysyła do mózgu informację, że jest bezpiecznie, co aktywuje przywspółczulny układ nerwowy. W wyniku tego następuje spowolnienie akcji serca i obniżenie poziomu kortyzolu (hormonu stresu).

W sytuacjach silnego stresu czy złości organizm naturalnie szuka bodźców proprioceptywnych (np. tupanie, mocny ścisk, zacieśnianie pięści, szczęk, podskakiwanie), aby przetworzyć i uwolnić nagromadzoną energię.

-„Zatrzymanie w teraźniejszości, zamrożenie”: w sytuacji silnego przebodźcowania, (np. lęku czy paniki), skupienie się na sygnałach płynących z ciała pomaga „odciąć się”, uwolnić od natłoku myśli.

- Świadomość granicy ciała: prawidłowo funkcjonujący zmysł propriocepcji daje poczucie spójności ciała („wiem, gdzie jestem, gdzie się zaczyna i kończy moje ciało”), co ułatwia radzenie sobie z lękiem, niepokojem i dezorientacją.

-Nagły wyrzut hormonów szczęścia: stymulacja proprioceptywna pobudza wydzielanie serotoniny i dopaminy, tzw. hormonów szczęścia, co ma istotny wpływ na nastrój i daje poczucie emocjonalnego ukojenia, wyciszenia, błogości oraz wspomaga spokojny, energetyzujący sen.

Gdy układ proprioceptywny działa nieprawidłowo mózg ma problem z odbieraniem i segregowaniem informacji z ciała. Może to prowadzić do przebodźcowania, co skutkuje trudnościami z koncentracją, występowaniem stanów lękowych, zaburzeń snu lub nadmiernej impulsywności. By wyhamować zaburzenia występujące w obszarze tego zmysłu warto znać różne „magiczne” sposoby ich regulowania.

Oto kilka praktycznych wskazówek, które przyczyniają się do wyciszenia emocjonalnego, zmniejszenia poziomu pobudzenia. Propozycje dotyczą przede wszystkim problemów emocjonalnych występujących u dzieci, jednak  niektóre można stosować również przez dorosłych:

Docisk i ciężar:

-Używanie koców obciążeniowych, karimat, kołderek obciążeniowych podczas odpoczynku (przykrycie, zawinięcie jak naleśnik),

-Mocne przytulenie (tzw. niedźwiedzi uścisk) lub objęcie samego siebie.

-Wyciskanie kremu: jedna osoba (dziecko) w pozycji leżenia na brzuchu- druga (dorosły, rodzeństwo) dociska plecy i nogi leżącego dużą, miękką poduszką lub gumową piłką (kontrolując siłę nacisku).

Aktywność „Heavy Work” (ciężka praca mięśni):

-Oparcie o ścianę rąk, stóp (w leżeniu na plecach, stopy na ścianie) lub pleców- napieranie na ścianę przez 3-5 sek., jakbyśmy chcieli ją przesunąć i rozluźnienie (powtórzenie serii ok. 5-8 razy).

-Noszenie lub przesuwanie czegoś ciężkiego (np. pudła, torby z zakupami, kosza z praniem), strzepywanie i wieszanie prania, trzepanie koca, dywanu, poduszek.

-Intensywne ćwiczenia, takie, jak pompki, przysiady, podskoki, przeskoki (np. z poduszki na poduszkę, z kamienia na kamień, itp.), skoki na jednej nodze, zeskoki w podwyższeń na bezpieczne podłoże.

-Przeciąganie liny, siłowanie się na ręce, próba zabrania przez dziecko poduszki, którą  dorosły mocno trzyma.

-Otwieramy żółwia: Dziecko leży na brzuchu, kuli się, a dorosły próbuje "otworzyć" skorupę żółwia, podczas gdy dziecko stawia opór (role można następnie odwrócić, należy tylko pamiętać, by po krótkiej „walce” – 10-20 sek., ostatecznie dać dziecku satysfakcję ze zwycięstwa).

Rozciąganie i kompresja (dociskanie):

-Mocne zaciśnięcie dłoni w pięści na 5 sekund i ich powolne rozluźnienie.

-„Wahadełko” (jeśli dziecko jest drobne lub rodzic dość silny)- dorosły chwyta dziecko pod pachy lub za ręce, unosi nad ziemią i spokojnie porusza ciałem dziecka na boki, jak wahadłem zegara.

W sytuacji przebodźcowania (w stanie przeciążenia sensorycznego, np. po imprezie urodzinowej, dużej ilości terapii, zakupach w markecie, zwłaszcza w okresie okołoświątecznym), stymulacja układu proprioceptywnego działa jak naturalny hamulec bezpieczeństwa – wycisza układ nerwowy, obniża poziom stresu i przywraca poczucie stabilności.

Ważne zasady podczas pracy z przebodźcowaniem:

Należy pamiętać, iż na poziom pobudzenia istotny wpływ mają następujące czynniki:

-problemy zdrowotne,

-niewłaściwa dieta,

-niewystarczająca ilość snu,

-problemy rodzinne,

-stres.

Zawsze warto przeanalizować zachowanie własne i dziecka pod kątem powyższych przyczyn, by uchronić się przed powtarzaniem się „wybuchów emocji”.

Jeśli dojdzie do eskalacji emocji, sięgając po stymulację proprioceptywną warto uwzględnić poniższe wskazówki:

Ograniczyć bodźce towarzyszące: zanim rozpoczniemy stymulację proprioceptywną, należy zadbać o wyciszenie środowiska- wyłączyć telewizor, radio, przyciemnić światło, zasłonić okna i zwracać się do dziecka szeptem lub zachować ciszę (nic nie mów, po prostu milcz).

Nic na siłę, wbrew woli: Stosowany docisk i opór muszą być komfortowe. Jeśli dziecko protestuje, należy niezwłocznie przerwać.

Unikać wprowadzania nowych, skomplikowanych zabaw, a w zamian wybierać proste, powtarzalne aktywności oparte na docisku, oporze i rozciąganiu.

Nie mówić do dziecka w czasie eskalacji emocji (w czasie krzyku, rzucania przedmiotami), unikać słowotoku, podnoszenia głosu (warto samemu wziąć kilka głębokich oddechów, by uspokoić własne emocje).

Zapobieganie: Ćwiczenia proprioceptywne warto wpleść w stały plan dnia (np. przed wyjściem do przedszkola/szkoły i po powrocie), aby zwiększyć tolerancję dziecka na bodźce w ciągu dnia.

To kilka propozycji, które można wykorzystywać w codziennych sytuacjach. Wyciszanie przez propriocepcję to naprawdę skuteczny sposób na regulację emocji i warto po niego sięgać w momentach kryzysowych.      

Literatura:

Borkowska M .(2018): Integracja Sensoryczna w rozwoju dziecka. Podstawy neurofizjologiczne. Wyd. Harmonia Universalis, Gdańsk.

Charęzińska A. (2019): Sensoryczne niemowlę. Grupa Wydawnicza Relacja, Kielce.

Feldman Barrett L. (2026): Jak powstają emocje. Sekretne życie mózgu w.3.
Wyd. CeDeWu Sp. z o.o., Warszawa.

Hay D.F (2021): Rozwój emocjonalny od niemowlęctwa do dorastania. Wyd.Difin, Warszawa.

dr Maria Kuleczka-Raszewska